Marxist Devlet Analizi ve Yöntem Sorunu – Engin Abat

e-1999c-hellenic

GİRİŞ

“Buradan [devletin ekonomi-politiği] doğan tartışma en soyut metodolojik sorunlardan oldukça özgül tarihsel sorunlara kadar uzanan çok geniş bir alanı kapsamış ve bir dizi hipotez ve öngörünün geliştirilmesine zemin hazırlamıştır” (Jessop, 2005: 35).

Ele almaya (kavramaya, capture) çalışacağımız konunun gerek soyutluğu gerek kapsamı gerekse de tartışmaya müdahil olanların çokluğu nedeniyle incelememizi sınırlandırmamız gerekiyor. Bu minvalde Althusserci Marxist Nicos Poulantzas’ın alana dair çözümlemelerinin yönteme ilişkin kısımlarını incelemeyi düşünüyoruz. İki nedenden ötürü bu yolu seçtik; birincisi, Poulantzas’ın bu alana ilişkin tartışmaların merkezinde bir figür olması ve ikincisi Althusserci temaları kullanmak suretiyle özerk ve özgün anlamıyla bütünlüklü bir Marxist devlet teorisine girişmesidir. Özellikle ilk döneminde Althusserci epistemolojik/felsefi ufuk oldukça belirgindir ki; mümkün bir Marxist devlet teorisinin geliştirilmemiş olmasını, Althusser’in de mücadele ettiği, ekonomik indirgemeciliğe ve tarihselciliğe bağlar. Hocasından aldığı kavramsal çerçeve ile bu iki öğeyi kapı dışarı ederek, yine Althusserci bir biçimde, politikayı özerk bir alan olarak ele almaya başlar. Jessop’ın ifadeleriyle, “ Son dönemlerinde Poulantzas, siyasal olana odaklanışını savunurken, Althusser’in ileri sürdüğü son kertede ekonomi tarafından belirlenen ‘hakim yapı’ karmaşası içinde siyasal alanın göreli özerkliği görüşüne dayanır” (Jessop, 2005: 80). Fakat sadece siyasal alanın göreli özerkliğinde değil, bu özerkliğin inşasını oluşturan pek çok konum ve kavramda Althusser’in etkisi söz edilmelidir. O halde Poulantzas’ın bütünlüklü bir Marxist devlet ve politika analizini içinden çıktığı Althusserci müdahale ile birlikte incelememiz gerekir.

Çoklarının yapageldiği gibi Althusserci müdahalenin kuvvetli bir katkı olduğunu göz ardı etmek istemiyoruz. Çalışmamızın en temel hedefi (önermesi) ise şudur: ontolojik/felsefi ve metodolojik ön-kabuller ile siyasi analizler yaşamsal bir bağ oluştururlar, ilkinde gerçekleşecek olan bir değişimin ikincisini derinden etkiler. Bu rabıtayı en çok Marx’ın kuramının seyrinde görüyoruz.
Dolayısıyla çalışmamız öncelikle Althusser’in felsefi-epistemolojik müdahalelerini konu edinecektir. Devamında Poulantzas’ın Siyasal İktidar ve Toplumsal Sınıflar eserinde yer alan temel sorunlar, konumlar, kavramlar aracılığıyla Althusserci etkinin yoğunluğu gösterilmeye çalışılacaktır. O halde Althusser’in toplumsal formasyon, soyutlama (Genellik düzeyleri), bilgi üretim süreci gibi konumuzla ilişkili olan felsefi-epistemolojik çözümlemeleriyle başlayalım.

ALTHUSSER ETKİSİ

“… İdeolojik mistifikasyonu (ya da tersine nesneyle özgün ilişkiyi) soru’nun kendisinde, yani bir nesneyi düşünme tarzında (yoksa bu nesnenin kendisinde değil) aramak gerekir” (Althusser, 2002: 85).
Çalışmamız açısından bizi ilgilendirdiğini düşündüğümüz Althusserci noktaları şöyle toparlayabiliriz:
1) Bilim ve felsefe ayrımı ile sorunsal ve epistemolojik kopuş temalarının önemi
2) Bilgi edinme/üretme ve soyutlama sürecinin önemi.
Bilim ve felsefe ayrımının, daha sonra ideoloji analizinde kullanılacak açıktan bir ilişkisi vardır, fakat bu ideoloji analizi, bu çalışmada, toplumsal formasyonun üç düzeyinden birisini oluşturduğu vurgusundan öte, ne yazık ki, işlenilmeyecektir. Felsefe, Althusser için, sınıf mücadelesinin teorideki alanıdır (Althusser, 1989: 27). Onun için felsefe, Gramsci’nin her insanın sistematik olmayan (Althusser’in terimleriyle “kendiliğinden felsefe”) bir felsefeye sahip olduğu yargısıyla yakından bağlantılıdır ve nesnesi olmayan, mevcut bilim pratiklerini ve bu pratiklerin (teoride pratik) meşrulaştırmasını “doğru”, “yanlış” kategorileriyle yapan bir etkinliktir (Gramsci, 1975: 17). Felsefenin nesnesizliği her alanda etkin olduğu anlamına gelir. Buna karşın bilimler düşüncelerinin dışında var olan gerçek nesnelere sahiptir ve bilgi üretirler; felsefe ise, bu anlamda tez’ler (konumlar) üretir ki, bu konumlar siyasal pratiğin konumlanmalarıyla yakından ilişkilidir (Althusser, 1990). Yapısalcılık suçlamasının reddedildiği, ama teorisizm ve rasyonalizm suçlamalarının görece kabul edildiği Felsefe ve Bilim Adamlarının Kendiliğinden Felsefesi adlı eser, ideoloji/felsefe kavramının kendiliğindenliğini, siyasal pratikle uygunluğunu ve kuşatıcılığını vurgulamaktadır. Felsefe bu anlamda, “büyük felsefi akımların belirli bir konjonktürde varolan pratik ideolojilerin değerlerine bağımlı” olması ile tanımlanmaktadır (Althusser, 1990: 101). Marx, Alman İdeolojisi eseriyle birlikte, inceleme alanını sorunsallaştırarak buradaki ideolojiyi/felsefeyi deşifre ve reddeder. Althusser’in Marx’ın eserine odaklanan tartışmalarının önemli bir noktası işte bu epistemolojik kopuştur ya da ideolojiden kopuş.
“En son çabalarında bile, Alman eleştirisi, felsefe alanını terk etmedi. Kendi genel felsefi öncüllerini incelemek şöyle dursun, Alman eleştirisinin ele aldığı istisnasız bütün sorular, tersine, belirli bir felsefi sistemin toprağından, Hegel sisteminden fışkırmıştır. Yalnızca cevaplarında değil, kendi sorunlarında bile bir aldatmaca (mystification) vardı” (Marx’tan akt: Althusser, 2002: 64).
Alman İdeolojisi’nden aktarılan bu pasaj hem epistemolojik kopuş (felsefe/ideolojiden kopuş) hem de sorunsal temasının önemini ve bilim yapma pratiğini açıklayıcı bir parçadır. Sorunsal kavramı; “teorik bir oluşumun özgül birliğini ve sonuç olarak bu özgül farklılığın saptanacağı yeri belirtmek için” kullanılmaktadır (Althusser, 2002: 42). Sorunsal/sorunsallaştırma, daha sonra Poulantzas tarafından Miliband’a bir eleştiri olarak yöneltilecek ve Miliband’ın çalışmasındaki en önemli sorunun çalışma alanını sorunsallaştırmadığı tespitinde bulunulacaktır: “Her düşünce ve kavram, yalnızca onun temelini oluşturan tüm sorunsal içinde anlamlıdır: Bu sorunsaldan çıkarılıp ‘eleştiril”mezse… kişi bilinçsizce ve gizlice hasmın epistemolojik ilkeleriyle zehirlenebilir” (Poulantzas, Miliband, Laclau, 1990: 20). Sorunsallaştırma, sanki, bir taraftan epistemolojik kopuşu diğer taraftan da bilgi üretiminin zeminini hazırlamaktadır. Epistemolojik kopuşun belli bir tarzda ideolojiden kopuş olduğunu ve bilgi üretimininse ancak böyle bir kopuş sayesinde gerçekleşebileceğini düşündüğümüzde, ideolojinin basit bir yanlış bilinç (ki bu yabancılaşma teması ile birlikte Hegelci bir nosyondur) olmadığını söyleyebiliriz. Althusser için ideolojinin tarihsizliği tam da bu yanlış bilinç mefhumunu dışlamak imasını da taşır. Öte yandan ideoloji, gerçeklik ile görünüm (öz ile görünüş) ayrımına işaret eder ki; Marx için bilim yapmanın zorluğu görüngülerin ardındaki gerçeğe ulaşmadaki zorlukla tanımlanır. Soyutlama pratiğini zorunlu kılan da bu durumdur. Yönteme veya düşünme (buradaki anlamıyla bilim yapma/bilgi üretme) pratiğine ilişkin bu vurgular, aslında hem politik hem de ekonomik bir gerçeklikle (kapitalist üretim biçimi ve onun politik ifadelerinden bir olan sivil toplum-devlet ayrımı) sıkı sıkıya bağlıdır. İlerde başka bir bağlamda tartışmak üzere konun politik ve ekonomik yönüne girmeyeceğiz.
Althusser’in bilgi sürecine ilişkin temel tezleri kuvvetli derecede Spinozacıdır ve bunu açıkça deklare eder (bkz: Althusser, 2002: 99, 39 no’lu dipnot). Fakat ana nokta, bilgi edinme sürecinin temelinin bir ayrımda inşa edilmesidir. Spinoza, fikir ile nesnesi arasındaki bir ayrıma işaret etmek için gerçek bir köpeğin havladığını, fakat köpek kavramının havlamadığını söyler. Bu ayrım daha çok gerçek bir nesne ile bir fikir nesnesi arasındaki ayrımı (fikrin geçekliği ile gerçekliğin temsil yoluyla fikirde ifade edilmesi) işaretlemek içindir. Althusser Kapital’i Okumak’ta bu noktaya, Hegel ile Marx arasındaki kopuşu göstermek açısından, değinir. “Marx, gerçek nesne ile bilgi nesnesini, gerçek süreç ile bilgi sürecini özdeşleştiren Hegelci bulanıklığı reddeder.” Ve bu bulanıklığa karşı bir ayrım önermektedir.
“Bu bulanıklığa karşı Marx gerçek nesne (…) ile düşüncenin-somutu olarak (Gedankenkonkretum) olarak, düşüncenin-tümlüğü (Gedankentotalitat) olarak, yani, tam olarak bilgiyi sağlayan düşüncenin-somutu, düşüncenin-tümlüğü olan gerçek-nesneden, somut-gerçekten, gerçek-tümlükten mutlak olarak ayrı düşünce-nesnesi olarak bilgi nesnesi arasındaki ayrımı savunur” (Althusser, 2007: 64).
Bu ifadeleri yerli yerine oturtmak gerekir. Gerçek nesne kendi gerçekliği içinde cereyan ederken bilgi nesnesi de kendi düzeninde işler. Bu nedenle özne ve nesne Hegelci anlamda özdeş değildirler. Fakat bu ayrım; gerçeklikten, maddi olandan ayrı bir düşünce alanının olduğu anlamına gelmez. Zira düşünce veya bilgi üretimi tüm aşamalarında toplumsal durumun gerçekliği içinde temellenir ve ona eklemlenir. Marx’a özgü materyalizmin anlamı da buradadır. Ayrım temasının Althusser’de (ve ilerde Poulantzas’ta) önemli olduğu aşikârdır, göreli özerklik bütünlük içerisinde ayrımlara vurgu yapmak değil midir? Son olarak Genellikler yaklaşımına değinmemiz gerekiyor.
Genellik I, bilimin üzerinde çalıştığı katışıksız nesnel veriler ya da olgular olmayan, duyumlar ya da bireyler de olmayan ve en sonu ampirik ve tekil olgular da olmayan yarı bilimsel yarı ideolojik hammaddeyi örneğin üretim, sermaye vs. ifade etmektedir. Yani “ideolojik” kavramlar. Genellik II ise, bilgiyi üretecek araçların (kavram, yöntem, teknik gibi) inşa edilmesidir ve böylece bu düzeyde üretilen araçlar Genellik I’deki hammaddeyi işleyerek Genellik III’ü oluşturur. Bu düzey, düşüncedeki somut olarak, dönüştürülmüş hammaddenin (Genellik II’de yapılan) bilgi haline gelmesini ifade eder. Bu süreç, soyuttan somuta geçişin betimlenmesidir. Bilgi üretimi, Genellik II’deki ideolojik unsurların temizlenmesiyle gerçekleşmektedir. Althusser, Marx’tan şu pasajı aktarır: “…Düşünce bütünü olarak, concretum düşünce olarak somut bütünlük, gerçekte, düşünmenin ve tasavvur etmenin ürünüdür; ama asla sezgilerin ve temsillerin dışında- ya da üzerinde- düşünen ve kendi kendini yaratan bir kavramın ürünü değildir, tersine, sezgileri ve temsilleri kavramlara dönüştüren çalışmasının ürünüdür” (Althusser, 2002: 224). Sezgi ve temsillerin, yani ideolojik unsurların, kavramlara, yani bilgi nesnelerine, dönüştürme süreci olarak düşünme; ne kendi üzerine katlanan (solipsist) ne de tamamıyla ve olduğu gibi görünene sadık kalan bir etkinliktir. Şimdi Althusser, Özeleştiri Öğeleri’nde yapısalcılık iddiasını reddederek belli biçimde rasyonalizmi fazla vurgulamış olabileceklerini kabul ettiğinde (1991), bizce, bu geçiş sürecini ve sonraki aşamanın (Genellik II ve III) aşırı vurgulanmış olduğunu kastetmektedir. Althusser’in Genellikler şemasına yönelik eleştiriden bir tanesi E. P. Thompson tarafından üretilmiştir, fakat şimdilik bu tartışmaya değinemeyeceğiz yine de işaret etmiş olalım (Thompson, 1994: 47-55). Ayrıca bu Genellik düzeyleri Poulantzas için de son derece önemlidir. Kapitalist Devlet: Miliband ve Laclau’ya Cevap makalesinde bu Genellik düzeylerini bir yandan savunur öte yandan, genel olarak Althussercilerin de paylaştığı, teorisizm eleştirini kabul eder. Eleştirinin kabul edildiği nokta; “teorik pratik” ifadesiyle, yani aşırı rasyonalize etmekle, teorik faaliyeti diğer pratiklerden koparmak ve böylece bir teorinin ancak kendi içinde sınanabileceği sonucuna varmış oldukları noktasındadır. Poulanztas bunu şöyle ifade etmektedir: “Üstelik Althusser’in durumunda bu, teorik sürecin, veya ‘söylemin’ (discourse), kendi içinde kendi geçerliliği veya ‘bilimselliği’ için ölçütler taşıdığı şeklinde çok kuşkulu bir izlenim yaratmaktaydı” (Poulantzas, Miliband, Laclau, 139). Bu Genellik düzeylerinin tamamen terk edilmesi anlamına gelmemektedir; daha çok vurgunun veya tonlamanın abartılmış olduğu kabulüdür. Çünkü aynı yerde Poulantzas, Althusserci epistemolojiyi paylaştığını (belki “aşırı katı bir epistemoloji” olabilir bu); ancak bu tavrın da belli bir konjonktürde ve haklı olarak geliştirildiğinin altını çizmektedir: “Saldırımızı Marksist gelenekteki şekillenmeleri ekonomizm ve historisizm olan ampirizm ve neo-pozitivizme karşı yoğunlaştırdığımız için kendi özgül yapılarıyla düşünce sürecinde ortaya çıkan bilgi üretiminin, teorik sürecin özgüllüğünde, haklı olarak, ısrar ettik” (Poulantzas, vd., 138). Althusser’in felsefi/epistemolojik olarak temellendirdiği sorunsallaştırma, ideoloji(den)k kopuş, gerçek nesne ile bilgi nesnesi ayrımı, Genellik düzeyleri, bilim nesnesi gibi mefhumlar Poulantzas’ın da kabul ettiğini (en azından bir dönem için devlet teorisini arkasındaki yöntem ya da zemin olarak) söyleyebiliriz. Jessop’ın ifadeleriyle;
“Althusserci yaklaşıma yönelirken Poulantzas, özellikle altyapı-üstyapı savlarına karşı ayrı bir siyaset kuramını savunmanın yolunu aramaktadır. Bu nedenle ağırlıkla Althusser’in soyuttan somuta geçiş, belirli koşulların üst belirlenimi ve göreli özerklik kavrayışı hakkındaki savlarına yaslanır” (Jessop, 2005: 82).
O halde Poulantzas’ın Siyasal İktidar ve Toplumsal Sınıflar eserine, konumuzu ilgilendirdiği yönleriyle, geçebiliriz.

ALTHUSSER-POULANTZAS

Perry Anderson, Poulantzas’ın Gramsci’yi hatalı okuduğuna dair bir yorumunda şu Poulantzas’tan şu alıntıyı yapmaktadır: “Sermaye ideolojilerinin asıl özelliği, yönetilen sınıfların bunlara kutsallık atfetmesini amaçlamamasıdır. Kendilerine bilimsel demekte ve öyle görmektedirler” (Anderson, 2007: 51, vurgu bize aittir). Bu alıntının bizim için önemi Poulantzas’ın yorumunun doğru olup olmaması değildir, önemli olan; bilimselliğe yapılan vurguda hem ideoloji/söylem etkisini hem Althusser’in bilgi üretimi analizinin etkisini hem de Marx’ın “iktisat bilim”ine yönelttiği eleştirilerin etkisini görmektir. Marx, Alman İdeolojisi’nden başlayarak burjuva iktisat biliminin veya Hegelci idealist felsefenin insanın sosyal/toplumsal ilişkiselliğini kavrayamadığını ve böylece bilimsel analizlerde sorunlar yaşadığını sürekli vurgulamıştır. Özellikle sivil toplum-devlet ayrımı bu yanlış (fakat yanlışlığı içerisinde kapitalist devleti de kuran veya ona birleştirici bir karakter kazandıran sermayenin egemenliği açısından “kurucu” bir yanlışlık) perspektifin bir ürünüdür. Dahası Althusser içinse “bilimin gerçekliğini sömürme” teması altında ahlak nosyonu; Antik Yunan’da siyasal ideolojinin, Orta Çağ’da dinsel ideolojinin ve modern-burjuva dönemde yasal-hukuki ideolojinin hizmetine sokulmuş ve bu temelde kendilerine özgü toplumsal formasyonlardaki eşitsizliklerin üstünün örtülmesi için kullanılmıştır (Althusser, 1990: 88-102). Her iki durumda da bilimsel olduğu düşünülen açıklamaların, nedeni ne olursa olsun, hiç de öyle olmadıkları vurgulanmaktadır. Burada işaret edilen durum, bilimsel bir açıklamanın nasıl olduğundan çok, nasıl ve ne gibi öğeler yüzünden bilimsel olamadığıdır. Marx’ın, temelde, bu güçlüğü aştığı veya aşacak yolları gösterdiği; fakat bazı yorumların aynı-eski ve yanlış öğeleri tekrar içeri aldıkları, Althusser gibi, Poulantzas’ın da temel kabullerinden biridir. Öyleyse ve öncelikle bu temalar belirtik kılınmalıdır, bu ise Marxizmin ne olduğunu veya ne olmadığını tartışmak demektir.
Marksizm; tarih kavramını muhtelif üretim biçimlerinin ve toplumsal fonksiyonların yapıları, oluşumları, işleyişleri ve toplumsal formasyonların birinden diğerine geçiş biçimleri bakımından inceleyen “tarihsel materyalizm” (tarih bilimi) ile düşünsel evrim sürecinin yapısını ve işleyişini ele alan “diyalektik materyalizm” dallarının birleşmesinden oluşmuştur. Temelde bu iki bilim dalı birbirinden farklıdır: Birinin diğerine indirgendiği farklı Marksizm yorumları vardır. Gerçekte konusu “bilimsel üretim tarihi”nin teorisi olan diyalektik materyalizmin tarihsel materyalizme indirgendiği yorumlara göre (Lukacs, Korsch, vd.nınkiler gibi tarihselci yorumlara göre) tarih temel ve kurucu bir kategori olarak görülür ki, Marksizm bu noktada bir “tarihsel antropoloji”dir. Tersi durumdaysa, tüm tarihsel konuları, evrensel olarak geçerli, aynı “soyut” yasa, tüm tarihsel “somutlaştırmaları” düzenleyici aynı model altında toplayarak tarihsel materyalizmin özgün bünyesine katıp yoğunluğunu azaltan pozitivist-amprist yorumlar söz konusudur (Poulantzas, 1992: 5-6).
Alana dair bu ikili konumlandırmanın açıktan Althusserci olduğu söylenebilir. Hem Hegel düşüncesine hem de Hegelyan Marxizm’e temel eleştiri; teleoloji noktasındadır. Bilindiği üzere semptomal okuma ya da metin’e odaklanarak yapılan okuma Althusser ve geleneğinin alamet-i farikasıdır, ve Althusser’in Marx İçin’deki müdahalesi şudur: Hegel felsefesinde sürecin sonu başta verilidir veya “ideolojik tarihin hakikati ne kendisindedir (kaynak) ne de varacağı yerde (son). Bu hakikat olguların kendisinde’dir… sorunsallarının gizlenmiş zemini üzerindedir” (Althusser, 2002: 90). Dolayısıyla Althusser için önemli olan nokta teleolojik düşünmenin her türlü idealist eğiliminden kurtulmuş bir okuma yapmaktır ve bu okuma öncelikle Marx ve onun eseri için geçerlidir. Bu minvalde coşkulu bir dille şunları yazmaktadır: “Köken ve Amaç tanrıları bir kez tahttan indirildiğinde, doğmakta olan bir yaşam içinde zorunluluğun doğuşuna tanık olmaktan daha büyük bir sevinç yoktur” (Althusser, 2002: 90). Böylece tarihselci yorum reddedilir. Bunun politik analizdeki izdüşümü ise önemlidir ve üzerinde durmayı gerektirir.
Marx, Engels ve Lenin’de politik düzey ve politika sorunu “tarih” sorunuyla ilgilidir. Bu soruna ilişkin Marksist konum Manifesto’daki iki temel önermeden kaynaklanır:
a) Her sınıf mücadelesi politik mücadeledir.
b) Sınıf mücadelesi tarihin itici gücüdür.
Bu iki önermenin tarihselci okunuşunda Hegelci türden bir bütünsellik ve tarihsellik önceden varsayılır; ilkinde, eşit öğelerden oluşan ve Marksist birlik türünü belirleyen karmaşık yapıdan farklı olarak, basit ve döngüsel türden bir bütünlüktür ve ikinci olarak, evrimi çizgiseldir. Burada tarihsel süreç, düşüncenin (kendi kendine) öz-gelişiminin oluşmasıyla özdeşleştirilir ve böylece tarihsel/tarihi gelişme ilkesi, kavramın tözden var oluşa diyalektik geçişi olarak basit bir dönüşüme indirgenmiştir. Bu aşırı Hegelci yorumun kuvvetli bir eleştirisinin Althusser tarafından verilmiş olduğunu, bir kere daha belirtelim. Eğer bu, Hegelci, yorum kabul edilmiş olsaydı:
1) Tarih ve politikanın özdeşleşmesi
2) Özgüllükleri, göreli özerklikleri ve özgül etkinlikleri dinamik – tarihsel – politik veçhelerine indirgenmiş muhtelif yapısal düzeylerin ve toplumsal pratiklerin bir tür üst-politikleştirilmesi (Politika, bu noktada, gerek bütünlüklerinin gerek gelişmelerinin merkez ya da ortak ve basit çarpanını oluştururdu ki, teorik düzeyin “burjuva bilimi – proleterya bilimi” şemasıyla sonuçlanan üst-politikleştirilmesi bunun örneğidir)
3) Politikanın kendi özgüllüğünün ortadan kalkması
Netice itibariyle, politika, Marksizmin tarihselci bir anlayışı içinde, kavramın Hegel’ deki rolüne bürünür. Bütünsel, lineer, ilerlemeci olan Hegelci tarih anlayışının tüm özgül ve özerk toplumsal durumları tarih kavramına indirgemesi söz konusudur. (Poulantzas, 1992: 28-30). Umuyoruz ki, buraya değin felsefi/teorik konumlanmaların önemi, tüm yoğunluğu ve sıkıcılığı içinde, yeterince vurgulanabilmiştir. Artık tarihsel materyalizmin ne olmadığı ve neden öyle olamayacağı verildikten (tarihselci yorumlar reddedildikten) sonra, ne olduğuna bakabiliriz.
Tarihsel materyalizmde Marx’ın araştırma çerçevesine giren etkin kavramları (üretim biçimi, toplumsal oluşum, gerçek mülk edinme ve mülkiyet, örgenlik, ideoloji, politika, konjonktür, geçiş) tanımlayan bir “genel teori” vardır. Bu bilimin nesnesi, örgenleşmeleriyle bir toplumsal formasyon ve üretim biçimi oluşturan, farklı olsalar da birbirine bağlı olan, muhtelif yapı ve pratiklerin (ekonomi-politika-ideoloji) irdelenmesidir ki bunlara “bölgesel teoriler” denilebilir. Tarihsel materyalizm, varlık sebeplerini farklı üretim biçimleri ve toplumsal formasyonları tanımlayan yapı ve pratiklerin farklı bileşimlerinin oluşturduğu “özel teoriler”i de (köleci, feodal, kapitalist, vd. üretim biçimi teorileri) kapsar (Poulantzas, 1992: 6). Bu genel ayrımların ve başlangıç konumlanmalarının ardından Poulantzas, yine açıktan Althusserci bir ayrımla devam eder.
Biçimsel soyut nesnelerle gerçek somut nesneler arasındaki ayrılığı iyice ortaya koyan tarihsel materyalizmin “üretim biçimi” ve “toplumsal formasyon” kavramları, soyut kavramlar vasıtası ile somut kavramlar oluşturulmasını sağlayan bir teori geliştirme çalışmasına örnektir. Bu minvalde “Üretim biçimi”nin nasıl kavranıldığını ele alalım.
Üretim biçimi, ekonomik düzey olarak isimlendirileni, salt üretim ilişkilerini değil, ancak birlikte birçok kerte ve düzey olarak, yani bu üretim biçiminin birçok bölgesel yapısı olarak ortaya çıkan farklı farklı yapı ve pratiklerin spesifik bir örgenleşmesidir. Bir üretim biçimi; ekonomik, politik, ideolojik ve teorik düzey ve kerteleri içerir. Biçimi niteleyen birlik biçimi, son kertede ekonominin egemen olduğu karmaşık bütünün birliğidir. Düzeyler arasındaki ilişki biçimi ne doğrusal nedensellik ne etkili uzlaşma ne de analojik korelasyon ilişkisidir. İçinde egemen yapının ve bölgesel yapıların düzenini / yerini belirleyip işlev yükleyerek oluşturduğu ilişki biçimidir: “her düzeyi oluşturan ilişkiler hiçbir zaman basit olmayıp diğer düzeylerle olan ilişkiler tarafından üsttenbelirlenimlidirler” (Poulantzas, 8). Ne var ki, bütünün yapısının son kertede ekonomi tarafından belirlenmesi ekonominin yapıda her zaman egemen rol oynadığı anlamına gelmez. Egemen yapının oluşturduğu birlik her üretim biçiminin egemen bir kerte veya düzeyi olduğunu, ancak ekonominin aslında yalnızca herhangi bir düzeye egemen rol yüklediği ölçüde, yani düzeylerin merkezden kopması sonucu egemenliğin el değiştirmesini düzenlediği ölçüde belirleyici olduğunu ifade eder. Bu doğrultuda bir üretim biçiminin özgüllüğünü oluşturan, bu üretim biçiminin düzeylerinin oluşturdukları “özgün eklemlenme biçimi”dir; Eklemlenme = Üretim biçiminin matrisi -Üretim biçiminin egemenlik göstergesini ve üsttenbelirlenme sınırlarını oluşturan belirlenme olarak üretim biçiminin matrisi- (Poulantzas, 8). Poulantzas’ın bu analizinin temel kavramlarından birisinin üstbelirlenim olduğu görülüyor. Bu kavramsallaştırmanın açık kılınması için, Althusser’in Çelişki ve Üstbelirlenim makalesinden hareketle, üstbelirlenim kavramını ve bunun nasıl bir felsefi müdahaleyi içerdiğini göstermeye çalışalım.
Althusser bu makalede, Lenin’in Sovyet Devrimi analizini aktarır. Buna göre, ulusal-uluslararası ekonomik durumun tahlilinden politik kültürel faktörlere ve hatta Rusya’nın yüzölçümüne değin pek çok unsurun devrimci kopuş anına etkisi değerlendirilir. Althusser, buradan hareketle çelişki kavramının sadece altyapıya işaret etmediğini (üretici güçler-üretim ilişkisindeki çelişkiyi de kapsayacak bir biçimde diğer unsurların da düşünülmesi gerektiğini) vurgular. Bu durumda çelişkinin edimselleşmesi ve devrimci bir anın mümkün olması için (çelişkinin) belirleyen olduğu kadar belirlenen olmasına bağlandığının altını çizer. Yani, temel ve tek olarak kabul edilen çelişki diğer koşullar tarafından hem belirlenir hem de onları belirler. Üstbelirlenim kavramı bu karşılıklı belirlenme ilişkisi için kullanılır. Bu belirleyen ve belirlenen biçimindeki bir dikotomiyi aşmaya yönelik hamle, sürekli vurgulanan ekonomizm eleştirisinin en kuvvetli yönüdür. Öte yandan üstbelirlenimin çelişkinin kendi ilkesi içinde ve çoklu değerlendirilmesi, Marxist çelişki ile Hegelci çelişkiyi ayırt etmeye de yarar. Hegel’deki çelişki nosyonundan farklı olarak Marxist anlamıyla çelişki; çoklu ve karmaşıktır. Bu nedenle toplumsal formasyonda gerçek bir kopuş, böylesi bir çelişkinin üstbelirlenmesini gerektirir. Hegelci çelişkinin (biricik, homojen, tek biçimli) yerine üstbelirlenmiş Marxist çelişki; aynı zamanda materyalist diyalektik ile idealist diyalektiğin ayrımını ortaya koyar. Çünkü her iki diyalektik anlayış için de çelişki temel önemdedir ve çelişkiyi kavrayışlarındaki fark diyalektiğin nasıl niteleneceğini belirler (Althusser, 2002: 111-158). Dolayısıyla sorun, basit bir biçimde, diyalektiğin baş aşağı edilip-edilmemesi sorunu değildir; katışıksız, yegâne ve tek biçimli, ”asla geçekten üstbelirlenmiş olmayan” çelişki kavramıyla (Hegelci bir düşünce; çelişkiyi, pekâlâ, sadece emek-sermaye çelişkisi olarak tanımlayabilir, fakat Marxist diyalektik için bu geçerli değildir) düşünülemeyeceğidir. Althusser bu kavramla (üstbelirlenim) hem ekonomizme hem de Hegelci çelişki ve tarih anlayışına saldırmakta ve Marxist analizin özgünlüğünü göstermeye çalışmaktadır. Lenin’in tanıklığından sonra Althusser, Gramsci’ye de başvurarak bu üstbelirlenmiş olmayan çelişki kavramının mekanist-yazgıcı bir biçimde Marxizm’e dâhil edildiğinin altını çizer. Gramsci, mekanik determinizmi şöyle tanımlar:
“…Mücadelenin insiyatifi olmadığında ve mücadele sonunda bir dizi yenilgiyle özdeşleştiğinde, mekanik determinizm çok büyük bir ahlaki direniş gücü, bağdaşıklık gücü, sabırlı ve inatçı bir direnme gücü olur. ‘Anlık olarak yenildim; ama uzun vadede olaylar benden yana’ vs. gerçek irade, tarihin belirli bir rasyonalitesine, yazgının, İnayetin, vs… inanca dayalı dinlerin yerine geçtiği gözüken tutkulu erekçiliğin ampirik ve ilkel bir biçimine imana dönüşür. Yazgıcılığın, faal ve gerçek bir iradenin zayıflığını örtmeye nasıl yaradığına belirginlik kazandırmak uygun olur” (Gramsci’den akt: Althusser, 2002: 129, 23 no’lu dipnot).
Görüldüğü gibi, kitlelerin harekete geçirilmesi noktasında işlevsel olabilen emek-sermaye gibi basit ve soyut bir çelişki anlayışının onları mekanik, atıl, yazgıcı kıldığında terk edilmesi gerekir ve Althusser’e göre yapılması gereken de budur. Bu şematik çelişki terk edilmelidir. Şimdi, tekrar, Poulantzas’a dönebiliriz.
Poulantzas, düzey, toplumsal formasyon, üstbelirlenme, eklemlenme, bölgesel kuram, gibi kavramsallaştırmaları belirledikten sonra bu belirlenmiş (tanımlanmış, sınırlandırılmış ya da ayrımları belirtik kılınmış) kavramlar arasındaki ilişkilenmelerden hareketle bir bilim nesnesinin oluştuğunu, yani kapitalist devlet incelemesinin mümkün hale geldiğini gösterecektir.
Bir toplumsal formasyonda bir üretim biçiminin diğerleri üzerindeki egemenliği yani belirlenimin özel yansıması, bu üretim biçiminin matrisini (düzeylerinin özgün eklemlenme biçimini) belirleyerek, bu formasyonun bütününe işaretini koyar. Bu açıdan, tarihsel olarak belirlenmiş bir toplumsal formasyonun niteliği, aralarında aykırılıklar olan ekonomik, politik, ideolojik ve teorik düzey ve kertelerinin egemen üretim biçimine olan özgün eklemlenmesi sonucu oluşan bir egemenlik ve üsttenbelirleyicilik endeksiyle belirlenir (Poulantzas, 8).
Bu bağlamda KÜB’ ün karakteristik özekliğinin birtakım teorik sonuçları vardır: Bu üretim biçiminin bir bölgesel düzey teorisini (mesela Kapitalist devlet teorisini) olanaklı kılıyor ve politik düzeyin özerk ve spesifik bilim nesnesi olarak oluşturulmasını sağlıyor. Öyle ki söz konusu özerklik diğer düzeyleri içeren teorilerin yokluğunu da gerekçelendirmektedir. Böylece teorik ve soyut bir biçimde yapılan detaylandırma ve ayrımlar koyma işlemi; ekonomik bir indirgemeciliğe karşı düzeylerin özgüllüğünü ve ilişkiselliğini (birbirleriyle olan ilişkilerini) sağlamlaştırmaya yöneliktir. Böylece göreli özerklik tezi, düzey ve kerteler ayırımı ve ilişkileri içinde ifade edilmiş oluyor. Öte yandan KÜB’nin ekonomik düzeyinin incelenmesiyle göreli özerklik başka bir bağlamda yeniden ele alınması gerekir. Çünkü burada göreli özerklikte, farklı üretim biçimlerinin karşılaştırılmasıyla ekonomik düzeyin neden son kertede belirleyici (ve egemen rolü üstlendiği) açıklanıyor.
Poulantzas’ın ekonomik düzeye ilişkin açıklamaları mülk edinme ve mülkiyet ilişkilerine odaklanır öncelikle ekonomik düzeyin öğelerini ele alıyor. Bu düzeyde üç sabit öğe belirliyor:
1) Çalışan “doğrudan üretici” yani iş gücü
2) Üretim araçları
3) Artı değere (ürüne) el koyan “çalışmayan”
Bu öğeler bir üretim biçiminde ekonomik düzeyi oluşturan, kendisi de bu öğelerin bir çifte ilişkisiyle oluşmuş olan, özgül bir bileşimin içinde yer alırlar. Bu çifte ilişki şudur: a) Bir gerçek mülk edinme ilişkisi (çalışanla üretim araçları arasındaki ilişkiyi kapsar) b) Bir mülkiyet ilişkisi (çalışmayanı gerek üretim araçlarının, gerek çalışma gücünün, gerekse de her ikisinin ve dolayısıyla ürünün sahibi olarak devreye sokar). Bir üretim biçiminin, kertelerinin eklemlenmesinin ve egemenlik göstergesinin son tahlilde ekonomik düzeyce belirlenimi, KÜB’ ün karakteristik bileşiminin büründüğü şekillere bağlıdır ve diğer üretim biçimlerinden ayrımını ortaya koyar (Poulantzas, 19). Marx, diğer üretim biçimlerini yalnızca iki belirli bakış açısından inceliyor: “İlk olarak tüm toplumsal yapının bu bileşimin farklılaştırıcı çifte devinimi üzerine kurulu olduğu biçimindeki genel tezinin basit örnekleri olarak inceliyor” (Poulantzas, 21). Bu perspektiften yapılan incelemeler sadece teorik göstergeleri kapsar. “ İkinci olarak, KÜB ile betimsel kıyaslama noktaları olarak yani bir benzemezlik bileşimine dayanan ve kendileriyle kökten farklı bir bileşime -benzerlik bileşimi- dayanan bir üretim biçimine (KÜB) göre konumlanmış olan üretim biçimleri (kapitalizm öncesi) arasındaki biçimsel ilişkisellikleri göstermek”(Poulantzas, 21) maksadıyla inceliyor. Böylece KÜB’e özgün yapı açığa çıkmış oluyor. Poulantzas, Marx’ın Kapital’de ve Ekonomi Politiğin Eleştirisinin Temelleri’nde, KÜB’ ün matrisine ilişkin olarak iki temel karakteristik belirttiğini vurguluyor:
1) Bu üretim biçiminde ekonomik ve politik düzeylerin eklemlenmesi, bu iki düzeyin –göreli- özgül bir özekliği niteliğini taşır. (Marx bunu KÜB’ ün “kapitalizm öncesi” üretim biçimleriyle karşılaştırılmasından çıkarıyor.)
2) Bu üretim düzeyinde ekonomik düzey sadece son kertede belirleyiciliği değil, egemen rolü de üstlenir.
Marx’a dayandırılarak yapılan bu çerçeve, bir kez daha, göreli özerklik tezinin öne sürülmesi adınadır. Öncelikle Hegelci tarih anlayışının reddi (tarih ile politikanın özdeşleşmesi, teleoloji sorunu, çelişki ve üstbelirlenim kavramları) ve ardından Marx’ın eserlerindeki karşılaştırmalı üretim biçimine odaklanarak gerçekleştirilen göreli özerklik vurgusu yapılmaktadır. Bu noktada, örneğin sivil toplum-devlet ikiliğine daha doğru bir ifadeyle böyle bir (sahte) ikilik görüntüsüne bakalım.

SİVİL TOPLUM-DEVLET İKİLİĞİ
“Onun [Poulantzas] ilk önemli kitabı olan Siyasal İktidar ve Toplumsal Sınıflar, burjuva demokrasisinin gerçek doğası ve yapısı hakkındadır” (Jessop, 2005: 77).
Sivil toplum alanı öznel veya belirli düzeyde öznel (birey, aile, meslek, piyasa gibi) bir etkinlikler alanı olarak tanımlandığında süreç kendisini deneyimler, tercihler, kültürel kodlar düzeyinde gösterir; fakat (yine bu sahte ikilik içinde) devlet alanında özne terimi, bir sınıf terimine sınıf ise bir konumu işgal etme haline gönderim yapar ve bu noktada kurumlar, yapılar söz konusu edilir. Bunlar tamamen Hegel’in Hukuk Felsefesinin İlkeleri eserinde söz konusu edilmektedir ve bu genel olarak Hegel felsefesinin bir sonucudur. O halde bu sahte ikilikten çıkışın ilk ayağı, Hegel felsefesinden kopuşun da ilk adımı olmalıdır. Şimdi bu sahte sorunun, devlet ile sivil toplum ayrımı, aşıldığı nokta; kapitalist üretim biçiminin (bir bölgesel yapı) yapısal bir analizi sonucu sorunun bir sömürü sorunu olduğunu açığa çıkmaktadır. Bu aşılma konumuz açısından iki karakterlidir; ilkinde Althusser’in açık kıldığı şekliyle Hegelci düşünce biçiminde bir kopuş söz konusudur veya Genç Marx/Olgun Marx ayrımı ve bu kopuşu mümkün kılan sorunsallaştırma öğesi. Hegel’in sorunu tamamen yanlış koyduğu vurgusu Marx’ın Hegel’in Hukuk Felsefesi’nin Eleştirisi, Yahudi Sorunu eserlerinde mevcuttur; bunun sahte bir ikilik olduğunu sürekli vurgulamakta, fakat bu sahteliği ifşa edememektedir. Gerekli ifşaat tarihin bir bilim nesnesi haline dönüştürülmesi mümkün olmuştur. Bu açıklama Poulantzas’ın, Althusser’in bu çözümlemelerini kendi çalışmasında nasıl işlettiğini göstermekte gibidir ve ekonomik düzey analizi de buna uymaktadır. Bu da bizi meselenin ikinci yönüne taşır. Devlet (hukuki formlar, kurumlar) ve sivil toplum (piyasa) ayrımı sosyal ontolojideki (sınıf mücadelesi) bir ilişkinin antagonistik karakterinin, bu antagonizmanın bir tarafınca (egemen sınıf) ifade biçiminden başka bir şey değildir. Bu noktada Marx, temsil/tasarım (imgesel) ile gerçek arasındaki kopuşu ve temsil-gerçek ilişkinin bozulmasını hem politik hem de ekonomik açıdan değerlendirmiştir.
Marx, Louis Bonaparte’ın 18 Brumaire’inde (2010), temsili politik düzeyde ele alır. Özerkleşmiş temsil (bu durum temsilin gücünü artırarak sadece bir parçanın temsilini bir bütünün temsiliymiş gibi sunmasına neden olur), gerçekte belli bir sınıfın temsili olmasına rağmen tüm toplumun ortak çıkarı gibi sunar ve böylece aslında kendisini temsil ettiği sınıfın genel adına konuşmasını ve genele egemen olmasını sağlar. Bu Poulantzas’ın temsiliyetçi devlet ya da ulusal-halkçı sınıf devleti olarak işaretlediği devlet biçiminin temel mekanizmalarından biridir. Ama aynı zamanda ciddi bir biçimde tasarım, görüngü, temsil ile gerçekliği ya da temsilin ardındaki “öz”ü ifşa etmeye yönelik bir yöntem sorununu da içerir. Bu noktayı soyutlama ve Genellik düzeylerini betimlerken vurgulamıştık. Temsilin daha çetrefilli bir yönüne değinmemiz gerekiyor. Marx, kapitalist üretim biçimindeki temsili meta fetişizmi kavramıyla Kapital’de ele alır (Marx, 2011: 81-92). Meta fetişizmi, insan emeğinin ürünlerinin bağımsız ve özerk bir gerçeklik olarak insanların karşılarına dikilmesidir. Böylece meta fetişizm altında toplumsal ilişkiler, meta aracılığıyla temsili bir biçimde eşdeğerlilik ve eşitlik ilişkisi içinde görülür (değişim değerinin, genel eşdeğerlilikle mümkün hale gelmesi). Bu durum nesneler arasındaki eşitliğin sağlanmasını gerektiren kapitalist üretim biçiminde, “özgür” emek-gücünün bir meta olmasıyla birlikte tüm insan ilişkilerinin nesneler arasındaki ilişkileri gibi görünmesine yol açar. İnsanlar arasındaki gerçek ilişki, artık, kendisini nesneler arasındaki ilişkilerde gizlenmiş olarak bulur ve bu gizlenme basit bir yanılsama ya da kurnaz bir planın ürünü değildir. Bir nesne olarak meta ve metalar arası ilişki, ardında bütün bir toplumsal ilişkileri barındırdığı için temsil ettiği şey bir simge düzeyinde düşünülemez; çünkü ardında gizlediği yoğunlaşmalar ve yer değiştirmeler içeren toplumsal ilişkilerdir (yer değiştirme mefhumunun Marx için önemine dair bkz: Karatani, 2008). Yanılsamanın kaynağı kapitalist üretim biçiminin biçimi ile içeriği arasındaki bu yarık ve toplumsal ilişkilerin dinamik yapısından kaynaklanır. Burjuva toplumunun ikili yapısı (ister altyapı/üstyapı ister sivil toplum/devlet isterse de özel alan/kamusal alan olarak ayrılsın) kapitalist üretimin bu özgüllüğünden beslenir. Bu tema bizi, Poulantzas’ın “Burjuvazi, siyasi hakimiyeti için neden kapitalist devlet olan bu tümüyle özgül devlet aygıtını, bu modern temsiliyetçi devleti, bu ulusal-halkçı sınıf devletini kullanmaktadır?” sorusuna gönderir (Poulantzas, 2004: 53).

MARXİST DEVLET TEORİSİ
Devlet sorunsalının, toplumsal sınıflar ve sınıf mücadelesi konusundan evvel ele alınmasının temel nedeni, “toplumsal sınıfların devletin de bir bölümünü oluşturduğu bazı yapısal düzeyler oluşturmalarından dolayıdır.” Bu noktada, “politik düzey” olan devletin “hukuksal-politik üstyapısı” ile politika olarak adlandırılabilecek olan sınıfların politik pratikleri arasındaki ayrım ele alınmalıdır. (Poulantzas, 1992: 28).
O halde politik pratiğin özgüllüğü bu açıdan nedir? Bu pratiğin özgül nesnesi “İçinde bulunulan andır. Yani bir yapının çeşitli düzeylerinin çelişkilerinin; üstbelirlenim tarafından, yerinden çıkma ve eşitsiz gelişmelerince oluşturulan karmaşık ilişkiler içinde toplandığı düğüm noktasıdır. Dolayısıyla bu “içinde bulunulan an”, egemen yapıyı belirleyen eklemlenmeyi yansıtan birçok çelişkinin kaynaştığı stratejik noktadır, bir konjonktürdür.” Politikanın tarihle olan ilişkisi bağlamında politik pratik, ürünü bir toplumsal kurumun bütününün çeşitli düzeylerinde ve evrelerinde dönüşüme yol açtığı ölçüde “tarihin motorudur.” Tarihselci anlayışın tersine politik pratik, nesnesi kendilerine özgü tarihsellikleri ve eşitsiz gelişmişlikleri olan çeşitli düzeylerin çelişkilerinin düğümsel yoğunlaşma noktasını oluşturduğu ölçüde bütünsel dönüşümü sağlar. (Poulantzas, 32).
Ancak, politikayı yalnızca nesnel pratik, nesnesi ve ürünü belirlenmiş bir pratik olarak tanımlamakla yetinmek, “daima özgüllüğünü azaltmak, belirli bir bütünü dönüşüme uğratan her şeyi politik olarak tanımlamak tehlikesini getirir. Politik yapıların teorik incelenimini ihmal etmek konjonktürün “içinde bulunulan an’ ını” tehlikesini getirir. Kısacası, bir politika tarihselciliğini kesin olarak aşmak isteniliyorsa, hedef alınan politik yapıların düzeyinin, bir toplumsal kurumun içindeki yerini ve özgül işlevini de belirlemek gerekir. Ancak bu ölçüde farklılaştırıcı bir tarihle olan ilişkiler içindeki politik üsttenbelirlenimi görmek mümkündür (Poulantzas, 33).
O halde, Marxist anlamda politikanın tanımı nedir? “Nesnesi içinde bulunulan zaman birimi olup, sadece Devletin politik yapılarını tam bir çatışma noktası ve özgül stratejik hedef olarak aldığı ölçüde bir kurumsal bütünün dönüşümüne yol açar veyahut onu muhafaza eder.” (Poulantzas, 34). Poulantzas’ın politikayı kavramsallaştırırken gözettiği belli nosyonların tarihselcilik karşıtlığı, üstbelirlenim, özerklik ya da indirgemeciliğe karşı özgüllük vd. olduğunu belirtelim. Ayrıca belli bir alana dair (burada politika) belirli bir nesne (burada “içinde bulunulan an”) tanımlama gayretini-Althusser’in bilim ve felsefe ayrımı için kullandığı tanımı hatırlayınız- not edelim. Bu durumda Devlet, Poulantzas’a göre, “alışılmış “politik düzen”den çok, karmaşık bir bütünün düzeylerini birleştirici ve sistem olarak bütünsel dengesini düzenleyici öğe veya “örgenleşme ilkesi” biçiminde” tanımlanıyor (Poulantzas, 35). Buradan politik pratiğin neden Devleti hedef aldığı ve bütünsel dönüşümler yarattığı ile tarihin motoru olduğu anlaşılmaktadır. Devleti bu şekilde analiz etmekle bu önermenin tarihselci-karşıt anlamı inşa edilebilir: Politik pratik ya bir kurumun herhangi bir düzey veya evresindeki bütünselliği korur ya da bu bütünselliğin bozulmasında Devleti hedef alarak dönüşüme uğratır.
“Devletin rolüne ilişkin bir belirti olarak onun aynı zamanda bir yapının değişik düzeylerinin çelişkilerinin içinde yoğunlaştığı yapı olduğunu” vurgulayan Poulantzas (36), Althusser’in Marxist çelişki ile Hegelci çelişki arasında çizdiği ayrımdan hareket etmektedir. Dolayısıyla bu durum çelişkinin üstbelirlenimi temasıyla devam eder: “O böylece bir kuruma, onun herhangi bir alanına ya da evresine niteliğini veren “egemenlik ve üsttenbelirlenim göstergesinin yansıdığı yer” olmak durumundadır. Bu sebeple Devlet, bir yapının bütünselliğinin ve yapısal eklemlenmesinin deşifre edilmesini olanaklı kılan yerdir” (Poulantzas, 36). Devletin rolünün toplumsal oluşumunun bütünlüğünü sağlamakla tanımlanması sivil toplum-devlet ayrımının KÜB’ne özgüllüğünden ve yine aynı üretim biçimindeki sınıfsal ilişkilerden kaynaklanmaktadır. Bu da sınıf kavramının analizini yapmak demektir. Ancak biz, çalışmamızın konusu açısından buraya girmeyeceğiz. Çünkü göstermek istediğimiz bir yöntemin veya felsefi/epistemolojik konumun nasıl bir devlet kuramında belirleyici olduğudur. Zaten daha sonraki çalışmalarında (ilişkisel bir devlet analizinde) Poulantzas, önceki çalışmalarının bu yönünü (Althusser etkisini veya yapısalcılığı) eleştirel bir tonda değerlendirmiştir.

SONUÇ YERİNE
Bu bölümde Bop Jessop’ın Poulantzas’ın Özgünlüğü, Mirası ve Güncelliği isimli makalesinden hareketle çalışmamızı sonlandıracağız. Öncelikle Jessop’ın eleştirilerini veya Poulantzas’taki gerilimleri (iktidar bloğu olarak devletin bütünleştiriciliğine yapılan vurgu ile egemen sınıfın çıkarlarıyla ilişkilendirilen devlet analizinde olan gerilimler gibi) değerlendirmeyeceğiz. Kısaca yine Althusser etkisini ele alacağız.
Jessop Poulantzas’ın üç kaynağı olduğunu söyler; ilki, Fransız felsefesi, İtalyan siyaseti ve Roma-Alman hukuku. Fransız felsefesi de kendi içinde üç kaynağa ayrılır; Sartrecı varoluşçuluk ve hümanizm, Althusserci epistemoloji ve yapısalcılık, Foucaultcu iktidar ve stratejinin mikro-düzeyi (Jessop, 2005: 79). Bu üç Fransız felsefe kaynağı eşzamanlı olarak etkin değildir, sırasıyla Sartre’dan Althusserci yapısalcılık ile devrimci materyalizme, Foucualtcu iktidar analiziyle birlikte ilişkisel perspektife geçişler söz konusudur. Ayrıca, İtalyan siyasetinde en çok Gramsci’den etkilenmesi Althusser-Poulantzas ilişkisi açısından başka bir öneme haizdir ki; Althusser’in tarihselcilik eleştirileri saklı olmakla birlikte Gramsci’den etkilendiği de bilinmektedir. Marxist devlet teorisinin en etkili figürü olarak Poulantzas’ın bu alana girişi Althusser’ce oluşturulmuş sorunsallarla dolaysız bir bağlantı içindedir. Bir siyasal teorinin felsefi/ontolojik varsayımlarla derinden ilişkili olduğunu belirtmiştik, Jessop ise “Althusserci yapısalcığın ektisi olmaksızın” Poulantzas’ın alana dair önemli teorik katkısının mümkün olmayacağını iddia ederek bizi desteklemektedir:
“hukuki-siyasal analizde soyuttan somuta doğru hareketin farklı düzeylerine yerleştirildiklerinde ve ekonomik, hukuki-siyasal ve ideolojik bir bütün olarak kapitalist sistemle ilişkilendirildiklerinde bir araya getirilmiş ve başka savlarla bağlantılandırılabilmişlerdir. Fransa’nın 1960’ların ortasındaki entelektüel ve siyasal konjonktüründe, böylesi bir çerçeveyi sunabilecek tek kişi Althusser’di” (Jessop, 83).
Umarız bu çalışmada, Jessop’ın da işaret ettiği noktaları, Althusserci çerçevenin siyasal teoride nasıl kullanıldığını gösterebilmişizdir.

KAYNAKÇA

ALTHUSSER, Louis, Marx İçin, (Çev. Işık Ergüden), İthaki Yayıncılık, İstanbul, 2002.

ALTHUSSER, Louis, Kapital’i Okumak, (Çev. Işık Ergüden), İthaki Yayıncılık, İstanbul, 2007.

ALTHUSSER, Louis, Özeleştiri Öğeleri, (Çev. Levent Targu), Belge Yayıncılık, İstanbul, 1991.

ALTHUSSER, L., Felsefe ve Bilim Adamlarının Kendiliğinden Felsefesi, çev: Ömür Sezgin, V Yay., Ankara, 1990.

ANDERSON, P., Gramsci, çev: Tarık Günersel, Salyangoz Yay., İstanbul, 2007.

JESSOP, B., Hegemonya, Post-Fordizm ve Küreselleşme Ekseninde Kapitalist Devlet, Der: Betül Yarar, Alev Özkazanç, İletişim Yay., İstanbul, 2005.

GRAMSCİ, A., Felsefe ve Politika Sorunları, çev: Adnan Cemgil, Payel Yay., İstanbul, 1975.

KARATANİ, K., Transkritik, çev: Erkal Ünal, Metis Yay., İstanbul, 2008.

MARX, K., Kapital, çev: Mehmet Selik ve Nail Satılgan, Yordam Kitap, İstanbul, 2011.

MARX, Karl, Louis Bonaparte’ın 18 Brumaire’i, çev: Tanıl Bora, İletişim Yay., İstanbul, 2010.

POULANTZAS, N., Siyasal İktidar ve Toplumsal Sınıflar, çev: Şen Süer, L. Fevzi Topaçoğlu, Belge Yay., İstanbul, 1992.

POULANTZAS, N., Devlet, İktidar, Sosyalizm, çev: Turhan Ilgaz, Epos Yay., Ankara, 2004.

POULANTZAS, N., MİLİBAND, R., LACLAU, E:, Kapitalist Devlet Sorunu, çev: Yasemin Berkman, İletişim Yay., İstanbul, 1990.

THOMPSON, E., P., Teorinin Sefaleti, çev: A. Fethi Yıldırım, Alan Yay., İstanbul, 1994.

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Google fotoğrafı

Google hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Connecting to %s